ჩვენ არჩევანი გვაქვს

ჩვენ არჩევანი გვაქვს

გვჭირდება ცოდნა, რომ სწორი გზა ავირჩიოთ, ძალა და რწმენა, რომ ეს გზა განვვლოთ და დაბრკოლებებს არ შევუშინდეთ

ინტერვიუ “თავისუფლების ინსტიტუტის” გამგეობის თავმჯდომარესთან ლევან რამიშვილთან

მაია ჭალაგანიძე, 24 საათი, 17 მარტი, 2009 წ.

- 2004 წელს, ჩვენი გაზეთისთვის მიცემულ ინტერვიუში თქვით, რომ ჩვენ გვჭირდება ტერიტორიული მთლიანობა, მაგრამ არა ყველაფრის ფასად. იგულისხმებოდა დემოკრატიული ტრანსფორმაციის, რეფორმების პროცესი და სხვა. დღეს რას იტყვით? – საბჭოთა კავშირის ავღანეთში ინტერვენციის შემდეგ ეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც რუსეთი შეიჭრა სხვა ქვეყნის ტერიტორიაზე. ამიტომ, ისტორიული პარალელები შეიძლება საგულისხმო იყოს. ბოროტების იმპერიისგან გათავისუფლების წარმატებული ორი სცენარი არსებობს. ერთი ავღანური და მეორე – აღმოსავლეთ ევროპული. ჩვენი საზოგადოება არაა მზად იმ გზით განთავისუფლდეს რუსეთისგან, როგორც ეს ავღანელებმა გააკეთეს და თან გადავიხადოთ ის ფასი, რაც მათ გაიღეს ამისთვის – სრული დეცივილიზაცია. ჩვენ მხოლოდ რუსეთისგან განთავისუფლებას არ ვესწრაფვით, არამედ გვინდა იმავდროულად ავაშენოთ ეროვნული სახელმწიფო, ლიბერალური დემოკრატია, სამოქალაქო საზოგადოება, თავისუფალი ბაზარი და გავხდეთ დასავლური სამყაროს ნაწილი. ჩვენ არ გვინდა ვიქცეთ ჰეზბოლად, რომელიც ეფექტურად უწევს შეიარაღებულ წინააღმდეგობას ისრაელს, მაგრამ ამ მედალს მეორე მხარეც აქვს – იქ სადაც არსებობს ჰეზბოლა, არ არსებობს ძლიერი სახელმწიფო. ამასთან, ის, რომ არ გვინდა სამხედრო ბანაკად ვიქცეთ, სრულებითაც არ ნიშნავს იმას, რომ მზად ვართ შევეგუოთ სტატუს ქვოს. დანებება მტერს გულს არ მოულბობს და თავის აგრესიულ განზრახვებზე ხელს არ ააღებინებს. ამიტომ, ჩვენ უნდა გავაგრძელოთ ის პოლიტიკა, რომელიც მიმართულია დასავლური უსაფრთხოების სისტემაში ინტეგრირებასა და ჩვენი თავდაცვისუნარიანობის ამაღლებაზე. შარშანდელმა აგვისტომ გამოავლინა ძალიან ბევრი ხარვეზი და შეცდომა, რომელსც მანამდე ჩვენ ვერ ვამჩნევდით, მაგრამ მან ასევე აჩვენა, რომ ჩვენი ჩრდილოელი მეზობელი აღარაა ის უძლეველი ზესახელმწიფო, რომელსაც ოდესღაც ამერიკასთან სამხედრო პარიტეტი ჰქონდა. ძალა, რომელიც საკმარისია საქართველოსთან საომრად და ახალგორის და კოდორის დასაკავებლად, არაა საკმარისი ისტორიის უკან შესაბრუნებლად და ბოროტების იმპერიის აღსადგენად. იმპერიების, ან გნებავთ, პრივილეგირებულ ინტერესთა სფეროების ეპოქა დასრულდა. ისტორიული კანონზომიერების შედეგად, რუსეთს ბერლინიდან, ვარშავიდან, ბუდაპეშტიდან და პრაღიდან გასვლა მოუწია. სოხუმი და ცხინვალი არაფერია ამ ქალაქებთან შედარებით. ადრე თუ გვიან, რუსეთს აქედანაც მოუწევს გასვლა. ასე იყო 30 წლის წინაც. მაშინაც ნავთობდოლარებითა და საკუთარი ძლიერების შეგრძნებით მთვრალმა საბჭოთა კავშირმა საბედისწერო შეცდომა დაუშვა და ავღანეთში შეიჭრა. ავღანეთმა ყველას დაანახა, რომ წითელი ზესახელმწიფო სინამდვილეში თიხისფეხება კოლოსი იყო. ასეა დღესაც. დღეს რუსეთს არა აქვს არჩევანი და განწირულია, ერთი და იგივე შეცდომები გაიმეოროს, მაგრამ ჩვენ არჩევანი გვაქვს. ავღანური სცენარი არაა ერთადერთი ალტერნატივა – ჩვენ აღმოსავლეთ ევროპის გზაც შეგვიძლია ავირჩიოთ და ამგვარად მივაღწიოთ ეროვნულ თავისუფლებას, ჩვენი ქვეყნის სრულ დეოკუპაციასა და დეკოლონიზაციას. – დღევანდელ სიტუაციას ხშირად ადარებენ 1991-92 წლებში განვითარებულ მოვლენებს. ზოგი პოულობს მსგავსებას ამ ორ პერიოდს შორის, ზოგი – ვერა. მაშინდელი ხელისუფლების, კომპარტიის ოპოზიციას ჰქონდა ნათელი იდეა – დამოუკიდებლობა. დღეს ოპოზიციურ ძალებში ხედავთ იდეას? – ვფიქრობ, საზოგადოება ოპოზიციურ ჯგუფებში რაიმე ნათელ იდეას რომ ხედავდეს, მათ უფრო მეტი მხარდაჭერა ექნებოდათ. – თვლით, რომ ხელისუფლების შეცვლის ოპოზიციურ მოთხოვნას საკმარისი მხარდაჭერა არა აქვს? – ვთვლი იმას, რაც ვთქვი და ამ თემას ვერაფერს დავამატებ. არა მგონია, ეს ხალხი უფრო ფართო მსჯელობას იმსახურებდეს.

- “თავისუფლების ინსტიტუტი” არასამთავრობოთა და საზოგადოების სხვა წამომადგენლებზე მეტად საყვედურობს ხელისუფლებას, რომ მან რეფორმები შეაჩერა…

- გარკვეული სტაგნაციური ტენდენციების ახსნა ომის შემდგომ შოკითა და გლობალური ეკონომიკური კრიზისითაც შეიძლება, მაგრამ სტაგნაციის ფესვები ცოტა უფრო ღრმაა. რეფორმების ტემპის ვარდნა ბევრად უფრო ადრე დაიწყო. ეს, სხვათა შორის, არც მხოლოდ 7 ნოემბერს უკავშირდება. ტაქტიკური მიზანშეწონილობის ინტერესებს თავიდანავე ბევრი რამ შეეწირა, რამაც საბოლოო ჯამში, თავად სტრატეგია დააყენა კითხვის ნიშნის ქვეშ. პოლიტიკა შესაძლებლის ხელოვნებაა. კომპრომისები, ბალანსირება და მანევრირება ბუნებრივია, მაგრამ ეს არ ყოფილა “ვარდების რევოლუციის” ლიდერთა სტიქია. დღევანდელ ხელისუფლებას საზოგადოებამ ნდობა გამოუცხადა არა იმიტომ, რომ მათი უცოდველობისა ან შეუმცდარობის სჯეროდა, არამედ იმიტომ, რომ ისინი პრინციპულ და ენერგიულ ადამიანებად მიაჩნდა, რომლებიც, რა თქმა უნდა, ბევრ შეცდომას დაუშვებდნენ, მაგრამ საბოლოო ჯამში, ქვეყნის ჭაობიდან გამოყვანას შეძლებდნენ იმით, რომ ჰქონდათ საკუთარი ფასეულობების რწმენა და შინაგანი ძალა დაბრკოლებების მიუხედავად ამ ფასეულობების ცხოვრებაში გასატარებლად. ბალანსირება და კომპრომისები რომ ნდომოდა ხალხს, ეგეთი პრეზიდენტი შევარდნაძის სახით ისედაც გვყავდა. ხალხმა რევოლუციას მხარი იმიტომ დაუჭირა, რომ წინსვლა უნდოდა და არა ტაქტიკური უკუსვლები. თანაც, პრინციპების არმქონე შევარდნაძისთვის კომპრომისები ბუნებრივი იყო, ამიტომ მას ამ საქმეში დახელოვნება არ გასჭირვებია. რაც არ უნდა ეცადოს დღევანდელი ხელისუფლება ბალანსირების ხელოვნების დაუფლებას, ამ საქმიდან კარგი არაფერი გამოვა. კლასიკა რომ გავიხსენოთ, მარტო წვრთნა რას უზამს, თუ ბუნებამ არ უშველა. საკუთარი ბუნების წინააღმდეგ მიმავალი წარმატებას ვერ მიაღწევს.

- რა შეიწირა პოლიტიკურმა მიზანშეწონილობამ, კონკრეტულად რა შეცდომებზე საუბრობთ?

- რეფორმები ყველა სფეროში უფრო რადიკალურად უნდა გატარებულიყო – ეკონომიკა, განათლება, ჯანდაცვა, სოცუზრუნველყოფა და ა.შ. ნებისმიერი კომპრომისი, რომელიც თავის დროზე დაუშვეს, შემდეგ ბუმერანგად დაბრუნდა უკან. ჩვენს წინაშე მდგარი გამოწვევები უნიკალურად ქართული არ არის. ველოსიპედის გამოგონება არ გვჭირდება. ცნობილია გზა, რომელიც უნდა განვვლოთ. სხვა საკითხია, რამდენად გვაქვს შინაგანი სიმტკიცე, რომ ეს საკმაოდ რთული, ხანდახან ბეწვის ხიდის მაგვარი გზა გავიაროთ ისე, რომ ან უფსკრულში არ გადავიჩეხოთ, ან საერთოდ არ ავიღოთ ხელი ამ გზაზე და უკან გავბრუნდეთ. თუმცა (რადგანაც ველოსიპედი ვახსენე), ველოსიპედს აქვს ერთი თვისება – თუ გაჩერდები, წაიქცევი. მარგარეტ ტეტჩერი ამბობდა, ალტერნატივა არ არსებობს! ჩვენი საქმეც ასეა, არ უნდა გავჩერდეთ. ჩვენს წინაშე მარტივი არჩევანია – ან წინ წავალთ ან უკან. მარჯვნივ ან მარცხნივ აქ არ არსებობს, ვინაიდან საქართველოში რეალურად პარტიებს ერთმანეთისაგან განსხვავებული იდეოლოგიები არა აქვთ. რეალურად, ჩვენს ქვეყანას აქვს ალტერნატივა – ან ვვითარდებით, ან ვეგუებით ჩამორჩენილობას. ჩვენი პრობლემა ისაა, რომ არც წინ მივდივართ და არც უკან, არამედ ერთ ადგილზე ვართ და ქვევით მივდივართ – ჭაობში ვეფლობით. მთავარი გამოწვევა ისაა, რომ ხელისუფლებამ და უფრო ფართოდ, პოლიტიკურმა კლასმა, საბოლოო ჯამში კი მთელმა საზოგადოებამ, რომლის ნაწილიც არიან პოლიტიკოსები, მიუნჰაუზენივით საკუთარი თავი ამ ჭაობიდან ამოათრიოს. ეს ყველაფერი შინაგან რწმენაზეა დამოკიდებული. ეს რწმენა არის საყრდენი წერტილი და თუ ამას ვიპოვით, შევძლებთ, რომ სამყარო გადავატრიალოთ. ეს საყრდენი წერტილი ჩვენს თავში უნდა ვიპოვოთ. ჩვენს გასაკეთებელ საქმეს სხვა არავინ გააკეთებს.

- საყრდენ წერტილად, ალბათ, გულისხმობთ საზოგადოების ნდობას ხელისუფლებისადმი…

- კონსტიტუციური პროცესის, პოლიტიკური ინსტიტუტებისა და ლიდერებისადმი მოქალაქეთა ნდობას დიდი მნიშვნელობა აქვს, მაგრამ პირველ რიგში, ვგულისხმობ საზოგადოების საკუთარ თავში რწმენას, არჩეული გზის ერთგულებას. მთავარი კითხვა, რაზეც პასუხი უნდა გაეცეს ისაა, კვლავაც ესწრაფვის თუ არა ხალხი მოდერნიზაციას, დასავლურ ორიენტაციას და საბოლოო ჯამში ეროვნულ, სამოქალაქო და ეკონომიკურ თავისუფლებას. ეს ყველაფერი უცებ ვერ მოხდება. ალბათ, 20-30 წელი დაგვჭირდება, რომ საშუალო ევროპული განვითარების ქვეყანა გავხდეთ. ყველაზე მეტად, რაც ახლა გვჭირდება არის ცოდნა, რომ სწორი გზა ავირჩიოთ, ძალა, რომ ეს გზა განვვლოთ და რწმენა, რომ დაბრკოლებებს არ შევუშინდეთ.

- ფიქრობთ, რომ დღეს საზოგადოების განწყობა ხელისუფლების მიმართ არამხოლოდ კრიტიკულია, არამედ სრული უნდობლობით განმსჭვალული?

- საზოგადოების დამოკიდებულება პოლიტიკური კლასისადმი ინსტრუმენტალურია და არა ინტიმურ-რელიგიური. პოლიტიკური ლიდერებისადმი მხარდაჭერა პირობითია. მათ მხარს ვუჭერთ იმდენად, რამდენადაც ისინი ჩვენს ფასეულობებს იზიარებენ, ჩვენი პრობლემების გადაჭრის ხედვა აქვთ და ჩვენ გვჯერა მათი უნარის, რომ ამ პრობლემების გადაჭრისას უფრო მეტ ახალ პრობლემას არ შექმნიან. ცოდნის და გამოცდილების დეფიციტი მთელ საზოგადოებას აქვს და ჩვენი ლიდერები ამ საზოგადოების შვილები არიან. ჩვენ, როგორც საზოგადოება, ახლა ყველანი ერთად ვსწავლობთ, რას ნიშნავს ვიყოთ დამოუკიდებელი სახელმწიფო და თვითონ მოვუაროთ საკუთარ პრობლემებს. თან ვსწავლობთ და თან ვაშენებთ ახალ საქართველოს. ბუნებრივია, რომ ამ დროს ჩვენ ყველანი – რიგითი მოქალაქეებიცა და პოლიტიკური ლიდერებიც – ბევრ შეცდომას ვუშვებთ. მთავარია, ამ შეცდომების გამო რწმენა არ დავკარგოთ და სულმოკლეობის გამო საკუთარ არჩევანზე უარი არ ვთქვათ მარტო იმიტომ, რომ პირველივე მცდელობა სრული წარმატებით არ დასრულდა. ეს, რა თქმა უნდა, არ ნიშნავს იმას, რომ საკუთარ შეცდომებში გავჯიუტდეთ და კრიტიკულად არ გადავაფასოთ დაგროვილი გამოცდილება. ბოლოს და ბოლოს, არჩევნებიც ხომ ამისთვის ტარდება, რომ კონსტიტუციით დადგენილ ვადებში და პროცედურებით პერიოდულად ყველანი დავფიქრდეთ და ახალი გამოწვევების შესაბამისი არჩევანი გავაკეთოთ. პრობლემა მხოლოდ პოლიტიკოსებში არაა. პირველ რიგში, თავად საზოგადოებამ უნდა შეძლოს საკუთარი პრობლემების გაანალიზება. პოლიტიკისადმი მომხმარებლური დამოკიდებულებით შორს ვერ წავალთ. თუ ჩვენ საზოგადოებრივ ცხოვრებაში არანაირ წვლილს არ შევიტანთ და მხოლოდ მოლოდინი გვექნება იმისა, რომ ყველაფერი თავისით გამოსწორდება, მერე არ უნდა გაგვიკვირდეს, რომ ეს მოლოდინი არ მართლდება. მერე, როცა შედეგით უკმაყოფილონი ვართ, მიზეზებს საკუთარ თავში არ ვეძებთ, არამედ გვინდა ვიპოვოთ ვიღაც, ვიზეც ადვილია ყველაფრის გადაბრალება. ბუნებრივია, თავის წილ პასუხისმგებლობას ვერც პოლიტიკური კლასი გაექცევა, მაგრამ, რაღაც დონის პასუხისმგებლობა რიგით მოქალაქეებსაც აქვთ. პოლიტიკოსები უნდა განვიხილოთ, როგორც ერთგვარი ფუნქცია. მოთხოვნა-მიწოდების კანონი არამხოლოდ თავისუფალ ბაზარზე მოქმედებს, არამედ პოლიტიკურ ცხოვრებაშიც. როგორც ამბობენ, ყველა ხალხი იმსახურებს იმ ხელისუფლებას, რომელიც ჰყავს. ჩვეულებრივ, პოლიტიკოსები ატარებენ იმ კურსს, რაზეც სოციალური დაკვეთა არსებობს, ანუ ცდილობენ ბაზარზე გასაყიდად გამოიტანონ ის საქონელი, რაზეც მეტი მოთხოვნილებაა. ეს თვითგადარჩენის კარგად აპრობირებული და ტრივიალური მეთოდია. მაგრამ ასე არ იქცევა ის ხალხი, ვისაც ისტორიაში შესვლა უნდა. ბიზნესის შემთხვევაშიც იგივეა – ვიზიონერი მეწარმეები არსებულ მოთხოვნას კი არ პასუხობენ, არამედ ქმნიან მოთხოვნას. დიდი სახელები კრეატიული იდეების, ინოვაციური მიდგომების, წინჭვრეტის უნარის, რისკისა და გაბედულების შედეგად იქმნება. ცენტრალური და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებს, მათი ხავერდოვანი რევოლუციების შემდეგ, ანალოგიური პრობლემები ჰქონდათ. ახალი ხელისუფლება იქაც უშვებდა შეცდომებს, ყოფილი მოკავშირეები იქაც სამკვდრო-სასიცოცხლოდ გადაეკიდნენ, საზოგადოების ნაწილი იქაც მოიცვა ფრუსტრაციამ. განსხვავება ისაა, რომ იმ ქვეყნებს ტერიტორიის მესამედი არ ჰქონდათ ოკუპირებული და რევიზიონისტულ რუსეთთან არ უხდებოდათ ომი. შესაძლოა, ამის გამოცაა, რომ ჩვენ უფრო კონსოლიდირებულები ვართ. მაგალითად, პოლონეთში ორჯერ ერთსა და იმავე ძალას ზედიზედ არჩევნები არასოდეს მოუგია. ერთი შეხედვით, როცა მმართველი პარტიისა და მის კანდიდატის მიერ მიღებულ პროცენტებს ვუყურებთ, მხარდაჭერის ეროზია სახეზეა – სააკაშვილმა 2004 წელს 96 პროცენტი მიიღო, 2008 წელს კი – 53, მაგრამ, აბსოლუტურ ციფრებში თუ ვილაპარაკებთ, “ნაციონალურ მოძრაობას” ბევრი მხარდამჭერი არ დაუკარგავს. შარშან, თბილისის გარდა, მან თითქმის იმდენივე ხმა მიიღო, რამდენიც 4 წლის წინ, მაგრამ საპრეზიდენტო არჩევნებზე ოპოზიციამ უკეთ შეძლო სააკაშვილის მმართველობით უკმაყოფილოთა მობილიზება – თბილისში უპრეცედენტოდ მაღალი ელექტორალური აქტივობა იყო და დედაქალაქი, ორი ოლქის გამოკლებით, მოიგო კიდეც. ეს ოპოზიციის ძალიან დიდი წარმატება იყო, მაგრამ საბოლოო ჯამში, პიროსის გამარჯვება აღმოჩნდა – საკუთარი წარმატებით მთვრალმა დიდი წვალებით დაგროვილი პოლიტიკური კაპიტალი რეკორდულად მოკლე დროში გაფლანგა. ქმედება იწვევს უკუქმედებას. სადაც რევოლუციაა, იქაა ვანდეაც. რეფორმებს ყოველთვის უკმაყოფილება მოყვება. ყოფილი ნომენკლატურა თუ სხვა სოციალური ჯგუფები, რომელიც ხელისუფლების მოქმედების შედეგად ზოგჯერ სამართლიანად და ზოგჯერ უსამართლოდ დაზარალდა, დღეს ბევრად უფრო უკეთაა მობილიზებული, ორგანიზებული და მოტივირებული, ვიდრე ეს “ვარდების რევოლუციამდე” იყო. ხოლო ლიბერალური რეფორმების მხარდამჭერები არაცნობიერად ერთგვარ თვითიმედოვნებას არიან მიცემულნი. შედეგი სახეზე გვაქვს – ხელისუფლება სოციალურ დაკვეთას ასრულებს და სოციალური დაკვეთა ყოველთვის აქტიური უმცირესობების მიერ ფორმირდება.

- როგორ უნდა გააქტიურდეს ინდიფერენტული ნაწილი, რა შეუწყობს მათ გააქტიურებას ხელს?

- მაგიური ფორმულები არ არსებობს…

- არა, მაგრამ რაღაც უნიკალური ხომ მაინც გვჭირს? მაგალითად, თუნდაც ის, რომ აგერ უკვე ოცი წელია ერთ წრეზე ვტრიალებთ, ერთი და იგივე შეცდომები, ერთი და იგივე პრობლემები… ასე არ ფიქრობთ?

- მე მგონი, ეს წრე არ არის, უფრო სპირალია. რაღაცეები, ალბათ, მეორდება, მაგრამ თვისობრივად მაინც სხვა განზომილებაში ვართ.

- რა როლი აქვს დღეს არასამთავრობო სექტორს, რომლის აქტიურობაც ბოლო 5 წელია ერთგვარად მინავლულია?

- რევოლუციის შემდეგ უფრო ნათელი გახდა ის შინაგანი სისუსტეები, რომელიც არასამთავრობო სექტორს ჰქონდა. ამ პრობლემების გამოაშკარავებამ შექმნა ილუზია, რომ თითქოს, რევოლუციის შემდეგ სამოქალაქო საზოგადოება დასუსტდა. თუკი აბსოლუტურ განზომილებაში ვისაუბრებთ, ის ამაზე ძლიერი არც არასდროს ყოფილა. რევულუციამდე თავად სახელმწიფო იყო ერთი დიდი, ინერტული და მოუქნელი არასამთავრობო ორგანიზაცია და არა მოცემულ ტერიტორიაზე ლეგიტიმური ძალადობის მონოპოლისტი. მასთან კონკურენცია სხვა, უფრო პატარა და მობილური არასამთავრობო ორგანიზაციებისთვის ბევრად უფრო ადვილი იყო. რევოლუციამ ახალი დინამიკა შემოიტანა, სახელმწიფო გაძლიერდა, სამოქალაქო საზოგადოება კი დარჩა იმად, რაც იყო – ანუ ფარდობითად დასუსტდა.

- იმის ბრალი ხომ არ არის, რომ ახალი ხელისუფლება არასამთავრობოთა ხარჯზე გაძლიერდა?

- ერთი-ორი ადამიანის წასვლა ძირეულად სურათს არ ცვლის, და ასეც რომ იყოს, თუ სულ რაღაც ორ ადამიანზეა დამოკიდებული, ეს კიდევ ერთხელ ადასტურებს იმას, რომ სამოქალაქო საზოგადოება სუსტია და ინსტიტუციონიზება აკლია. არასამთავრობო ორგანიზაციების პრობლემა ისაა, რომ ისინი არავის წარმოადგენენ საკუთარი თავის გარდა. როცა მთავრობასაც დემოკრატიული ლეგიტიმაციის დეფიციტი აქვს, მაშინ მოხალისეობის დაბალი ხარისხი და წევრთა სიმცირე არც ისეთი სიმწვავით ჩანს. არჩევნების გზით მოსულ ხელისუფლებას შეუძლია საკუთარ თავს მისცეს იმის უფლება, რომ არასამთავრობო ორგანიზაციებს ისევე შეხედოს, როგორც ყველა სხვა ლობისტურ ჯგუფს, მოუსმინოს, მაგრამ იმოქმედოს საკუთარი საარჩევნო მანდატის შესაბამისად.

- ბრძანეთ, რომ ხელისუფლება საზოგადოებრივ დაკვეთას შეასრულებს…

- არამხოლოდ ხელისუფლება, არამედ მთელი პოლიტიკური კლასი.

- დიახ. მეორე მხრივ, ისიც თქვით, რომ განაწყენებული ადამიანები აქტიურობენ და ისინი უფრო კონსოლიდირებულნი არიან. ისე ჩანს, თავად ოპოზიციური ძალებიც და ხელისუფლებაც სხვადასხვაგვარად აღიქვამს ამ დაკვეთას.

- ყველა პოლიტიკოსმა თავისთვის უნდა გააკეთოს დასკვნა, რას ემსახურება, რას უნდა რომ მიაღწიოს. პრაგმატიზმის ჯანსაღი დოზის გარეშე პოლიტიკური წარმატება შეუძლებელია, მაგრამ ნებისმიერი კომპრომისისას უნდა გვახსოვდეს ის მიზანი, რისთვისაც ესა თუ ის დათმობა ხდება და უნდა აიწონ-დაიწონოს – ესა თუ ის ტაქტიკური ნაბიჯი გვაახლოებს თუ გვაშორებს სტარტეგიულ მიზანს. ნამდვილი ლიდერი უპრინციპო ოპორტუნისტისგან იმით განსხვავდება, რომ ფლუგერივით არ იქცევა, რომელიც იქით შეტრიალდება, საითაც ქარი დაუბერავს. ისეთ არასტაბილურ და ფეთქებადსაშიშ გარემოში, როგორშიც ჩვენ ახლა ვცხოვრობთ, ქარები სულ სხვადახვა მხრიდან უბერავენ და ამ ფლუგერს თუ მყარი ტარი არ აქვს, შეიძლება მოტყდეს და დაიმტვრეს.

- არ გსურთ ოპოზიციაზე საუბარში დროის ხარჯვა, მაგრამ მაინც გკითხავთ. დღევანდელ ოპოზიციურ სპექტრში ხელისუფლებაში მაღალ პოზიციებზე ნამყოფი ადამიანები გადაბარგდნენ. როგორ გგონიათ, ისინი შეძლებენ ლიდერებად გახდომას?

- “ლომი ბრჭყალთაგან შეიცნობის”. ჯერ-ჯერობით, ახალი სახეები ქართულ პოლიტიკაში არ ჩანან. სისხლის გამოცვლა რომ არ ხდება, სტაგნაციის ერთ-ერთი მიზეზი ესეცაა. დასავლეთში პოლიტიკური მარცხის შემდეგ მიდის არა მხოლოდ ხელისუფლება, არამედ იგივე წესი მოქმედებს ოპოზიციის შემთხვევაშიც. მაგალითად, ბრიტანელ კონსერვატორებს უკვე მეოთხე ლიდერი ჰყავთ და ახლა არჩევნების მოგების რეალური შანსი აქვთ. თითოეულ მარცხთან ერთად, თავად ოპოზიციის მომხრეთა შორის სულ უფრო და უფრო იკლებს რწმენა, რომ მათი ბელადები “ნაციონალური მოძრაობის” დამარცხებას შეძლებენ.

- როგორ ფიქრობთ, მოვლენების ესკალაცია შესაძლებელია? მოხდება რევოლუცია, რომელსაც ასე ხშირად ახსენებენ?

- საერთოდ, როგორც წესი, ოპოზიცია კი არ იგებს, ხელისუფლება აგებს. არა მგონია, ამ გაზაფხულზე სერიოზულ ტურბულენციას ჰქონდეს ადგილი, თუ რამე მონუმენტური სისულელე არ ჩაიდინა ხელისუფლებამ – მის გამოსახატავად ზურა წერეთლის ტალანტი რომ არ ეყოფა, ისეთი. რაც კი ისტორიაში რევოლუცია ყოფილა, ყველა ეკონომიკური ბუმის დროს მოხდა – საფრანგეთში, რუსეთში, მექსიკაში. ჩვენსავე ისტორიაშიც ასე იყო. ეროვნული მოძრაობის აღმავლობა წინა საუკუნის 80-იან წლებში – საბჭოური კეთილდღეობის პიკზე, 2003 წლის “ვარდეების რევოლუცია” თუ 2007 წლის შემოდგომის მოვლენები – ესეც ეკონომიკური განვითარების მაღალი ტემპების ფონზე ხდებოდა. შეიძლება, ეს პარადოქსულად გამოიყურება, მაგრამ მარტივი ლოგიკური საფუძველი აქვს – ბუმის პირობებში მოლოდინები ბევრად უფრო სწრაფად იზრდება, ვიდრე ეკონომიკას მათი დაკმაყოფილების შესაძლებლობა აქვს. შედეგი – ფრუსტრაცია. რევოლუციას ახდეენ ადამიანები, ვისაც მომავლის რწმენა აქვს და ცვლილებებს იმედის თვალით უყურებს. ახლა სულ სხვა ვითარებაა. ხალხს მომავლის ეშინია, ცვლილებებს კარგს არაფერს არ უკავშირებს. ასეთ ვითარებაში საზოგადოებაში სტაბილურობაზე მოთხოვნილება იზრდება.

- ქართულ მედიაზე რას იტყვით?

- ქართული მედიის მომხმარებელი უკვე კარგა ხანია, აღარ ვარ. ვკითხულობ მხოლოდ იმას, რაც ინტერნეტშია. ვუყურებ მხოლოდ Animal planet, National Geographic, History…

- აფთრების ცხოვრება საინტერესოა, მაგრამ სინამდვილეს ხომ არ გაურბიხართ?

- ჩვენი სატელევიზო მედიის მრავალფეროვნების მიუხედავად, ტელევიზიები სინამდვილეს კი არ ასახავენ, არამედ ვირტუალურ რეალობას ქმნიან. აფთრების ცხოვრება ბევრად უკეთეს წარმოდგენას იძლევა პოლიტიკური პროცესების შესახებ. დევიდ ატენბორო უფრო მეხმარება მიმდინარე მოვლენების გაგებაში, ვიდრე ის, რასაც კახა ბენდუქიძემ ვიეტნამური ჟურნალისტიკა უწოდა. დღეს ბევრს საუბრობენ ცენზურასა თუ თვითცენზურაზე და ცდილობენ, ამით ახსნან ქართული მედიის არასახარბიელო მდგომარეობა. ჩემი აზრით, ეს პრობლემის გამარტივებაა. ვიეტნამელი ჟურნალისტი როცა ხარ, ცენზურაზე გადაბრალება კომფორტულია, ამით ადვილად იცილებ საუბარს აროგანტულობის, სიბნელის, სიზარმაცისა და არაპროფესიონალიზმის შესახებ. საბჭოთა დროსაც იყო ცენზურა, მაგრამ არსებობდა ე.წ. “სამიზდატი” და “ტამიზდატი”. როცა ცენზურა გაუქმდა, ყველგან დაიწყეს ადრე აკრძალული ლიტერატურის გამოქვეყნება. საქართველოში გრიგოლ რობაქიძის გარდა, მგონი საერთოდ არაფერი ახალი არ გამოქვეყნებულა. პრობლემა არამხოლოდ საბჭოთა ცენზურა იყო, არამედ ისიც, რომ ქართველი მწერლები ასაკრძალს არაფერს წერდნენ. მხოლოდ საბჭოთა ცენზურაში რომ არ იყო საქმე, ეს თუნდაც იმითაც დადასტურდა, რომ დამოუკიდებლობის პირობებშიც ბევრი არაფერი შემატებია ჩვენს კულტურულ მემკვიდრეობას. ბევრი ჟურნალისტისგან გამიგია, რომ მათი დამსაქმებლის სარედაქციო პოლიტიკა პროფესიული თვითრეალიზაციის შესაძლებლობას არ აძლევს, რომ ვერ ამბობენ იმას, რისი თქმაც საზოგადოებისათვის უნდათ. ეს ყველაფერი მესმის, მაგრამ რაც არ მესმის ისაა, თუ რატომ არავინ ცდილობს ალტერნატიული საშუალებების გამოყენებით თვისობრივად ახალი პროდუქტი შესთავაზოს მკითხველს, მაყურებელს, მსმენელს. თანამედროვე ტექნოლოგიები და პირველ ყოვლისა, ინტერნეტი ამის ფართო შესაძლებლობას იძლევა. ამდენი უკმაყოფილო ჟურნალისტია და მიუხედავად ამისა, ქართული ბლოგოსფერო გობის უდაბნოსავითაა. სიცოცხლის ნიშნები ძალიან იშვიათად გვხვდება. თუმცა, ბოლო პერიოდში გარკვეული გამოცოცხლება აქაც იწყება.

Ideas Have Consequences თავის დროზე ძალიან გავლენიანი წიგნი იყო, მაგრამ ამ ეტაპზე იდეები მეორეხარისხოვანი მგონია. უიდეობის პრობლემა არაა, უბრალოდ, ამ იდეების განხორციელების მექანიზმებია მოშლილი. ლიბერალური იდეები და რეფორმები ყველა ფრონტზე ან, როგორც მინიმუმ, სტაგნაციაშია, ან უფრო უარესი, სერიოზული რღვევის საფრთხის წინაშეა. დიდი გულუბრყვილობა იქნება, პრობლემის არსის მხოლოდ პოლიტიკურ ნებამდე დაყვანა – როგორი ნებაც ექნებათ პოლიტიკოსებს, ისეთ პოლიტიკას გაატარებენ. ვერ გაატარებენ! ნებისმიერი პოლიტიკის გატარებას შესაბამისი ინსტრუმენტი და ინფრასტრუქტურა ჭირდება. ინსტრუმენტარი, რომელიც პოლიტიკურ დაგეგმვას და სოციალურ მობილიზაციას ჭირდება, ან საერთოდ არაა ან ძალიან სავალალო მდგომარეობაშია. იდეები ბევრი შეიძლება იყოს, მათგან პრიორიტეტები იმის მიხედვით უნდა შეირჩეს, რაც ფართო კოალიციის შექმნას შეუწყობს ხელს და საერთო სტრატეგიასთან შესაბამისობაში იქნება. პრობლემა უფრო ტექნოლოგიურია, ვიდრე ვოლუნტარისტური. პირველ რიგში, პოლიტიკური ინფრასტრუქტურის აღდგენა უნდა მოხდეს, რისი მეშვეობითაც ხდება იდეების გენერირება და კომუნიკაცია. ძალიან ბევრი რამ თავიდან უნდა დავიწყოთ. წინსვლის გასაგრძელებლად სისტემური გადატვირთვა გვჭირდება

თავისუფლების ჩირაღდანი და ამერიკული ექსპერიმენტი

რამდენიმე მოსაზრება შეერთებულ შტატებში მიმდინარე არჩევნებთან დაკავშირებით

ლევან რამიშვილი

თავისუფალი სამყაროს ლიდერი

ყოველი ნაკიანი წლის ნოემბრის პირველ სამშაბათს ამერიკელები არა მხოლოდ შეერთებული შტატების პრეზიდენტს, არამედ თავისუფალი სამყაროს ლიდერს ირჩევენ. საკუთარი არჩევანის გაკეთებისას, ამერიკელი ამომრჩევლები დღეს უკვე ნაკლებად ითვალისწინებენ თავისი გადაწყვეტილების ამ ასპექტს, მაგრამ ერთი რამ უდავოა: ის, თუ რომელ კანდიდატს დაუჭერს მხარს შეერთებული შტატების მოქალაქეთა უმრავლესობა, მეტწილად განაპირობებს, თუ რამდენად შეინარჩუნებენ საქართველო და მისი მსგავსი ქვეყანები თავისუფლებას, რამდენად დაცული იქნება მათი ეროვნული უსაფრთხოება.

მართალია, ტერმინი “თავისუფალი სამყარო” ცივი ომის შემდეგ იშვიათად გამოიყენებოდა, მაგრამ რუსეთ–საქართველოს ომის შემდეგ პოლიტიკურ ლექსიკონში იგი კვლავ დაბრუნდა, თუმცა ჯერ ჯერობით არა მარტო კონკრეტული ლიდერის, არამედ უფრო ზოგადად ლიდერობის დეფიციტს განიცდის. ვნახოთ რა შეიცვლება ამ არჩევნების შედეგად.

ზოგი არჩევნები რუტინულია, ზოგიც – ისტორიული. თუკი პროგნოზების მიუხედავად, ჯონ მაკეინი მაინც შეძლებს გამარჯვებას, მისი მმართველობა ისტორიაში თავის კვალს დატოვებს, მაგრამ საბოლოო ჯამში მეტ–ნაკლებად ისეთივე იქნება, როგორიც მისი 43 წინამორბედი. ბარაკ ობამას გამარჯვება უდავოდ ისტორიული იქნება, რასაც მისი ოპონენტებიც კი არ უარყოფენ. უბრალოდ მათ მიაჩნიათ, რომ ობამას ისტორიულობა არასასურველ ისტორიებში გახვევაში იქნება გამოხატული.

ჯერ კიდევ ამერიკული დემოკრატიის ყველაზე გამჭრიახმა დამკვირვებელმა, ალექსის დე ტოკვილმა შენიშნა ამერიკული საზოგადოების განსაკუთრებული ასპექტი – მისი ერთდროული აღგზნებულობა და მონოტონურობა. ის “ცხოველმოქმედებს იმით, რომ ადამიანები და საგნები მუდმივად იცვლებიან, მაგრამ მონოტონურია, ვინაიდან ცვლილებები ერთმანეთის მსგავსია.” ამ პარადოქსის მიზეზი ისაა, რომ იდეალები, რომელთაც ამერიკელები ესწრაფვიან, უსასრულოა, მაგრამ თავად ამ სწრაფვის მიზანი – უცვლელი.

ამერიკა უნიკალურია იმით, რომ დაფუძნებულია არა საერთო წარმომავლობაზე, არამედ ერთიან იდეაზე. პირველ რიგში, ეს თავისუფლების იდეაა. სენატორი დენიელ პატრიკ მონიჰენმა სამართლიანად შენიშნა, რომ თუ ევროპა პრიორიტეტს თანასწორობას ანიჭებს, ამერიკისათვის მთავარი თავისუფლებააო.

პირველ საინაგურაციო გამოსვლაში ჯორჯ ვაშინგტონი ამბობდა, რომ “თავისუფლების წმინდა ცეცხლის და მმართველობის რესპუბლიკური მოდელის ბედი … იმ ექსპერიმენტზეა … დამყარებული, რომელიც ამერიკელი ხალხისადმია … რწმუნებული”.

ამერიკის, როგორც ექსპერიმენტის, იდეა ამ ქვეყნის ისტორიის ცენტრალური ნარატივია. ძნელად თუ მოიძებნება რომელიმე სიტყვა, რომელიც შეძლებს, უკეთ გამოხატოს ამერიკელი ერის თვითშეგნება, როგორც მთელი კაცობრიობისათვის წამოწყებული დაუსრულებელი პროცესი ყველაფრის კითხვის ქვეშ დაყენების, პასუხების ძიების, წინადადებათა გამოცდისა და თვითგანახლებისა.

ამერიკაში ყველაფერი განმსჭვალულია მუდმივი იმპროვიზაციისა და ინოვაციის სულისკვეთებით და, ბუნებრივია, მისგან თავისუფალი არც პოლიტიკური ცხოვრებაა. აქ კი ექსპერიმენტის საუკეთესო გამოხატულება სწორედ არჩევნებია. 

კანდიდატების სტილი – ჯარისკაცი და ქურუმი

საპრეზიდენტო არჩევნები ამერიკელებს შესაძლებლობას აძლევს, აირჩიონ არა მხოლოდ იდეოლოგია, არამედ კონკრეტული პიროვნება, მისი მსოფლმხედველობით, ცხოვრებისეული გამოცდილებით, სიმპათია–ანტიპათიებით, ტემპერამენტით, ღირსებებითა და ნაკლოვანებებით.

სწორედ ეს მკაფიო ინდივიდუალობა არის დამოუკიდებელი ამომრჩეველებისა და მედიისათვის ორივე კანდიდატის მიმზიდველობის საფუძველი. პოლიტიკასა და ფილოსოფიასთან ერთად ობამასა და მაკეინს განსხვავებული, თუმც კი მკვეთრად ინდივიდუალური სტილი აქვთ. შეიძლება ითქვას, რომ ერთი ჯარისკაცია, მეორე – ქურუმი, ან თუ გნებავთ მოძღვარი.

მაკეინს არა მხოლოდ უფრო მდიდარი, არამედ ბევრად უფრო არაორდინალური ბიოგრაფია აქვს. ობამასგან განსხვავებით, მას გატკეპნილი გზით არასდროს უვლია, რისკს არასდროს გაქცევია, გამოწვევას არასდროს დამალვია. ნაწილობრივ ალბათ ამითაც აიხსნება რომ, განსხვავებით დემოკრატებისგან, რომლებსაც პრობლემების გადაჭრის უფრო მეტად ტრადიციული მიდგომები ახასიათებთ, მაკეინს და მის გუნდს ბევრად უფრო რადიკალური, არასტანდარტული და კრეატიული იდეები აქვთ როგორც საშინაო პოლიტიკის, ისე თავდაცვისა და ეროვნული უსაფრთხოების საკითხებში. ობამას და მის გუნდს კი თანამედროვე გამოწვევებზე ქრესტომათიული პასუხები აქვთ, მაგრამ უბადლო მარკეტინგული ალღოს და საკომუნიკაციო უნარების წყალობით ჩამოფასებული იდეების გასაღებას შესაშური წარმატებით ახერხებს.

რამდენადაც გასაკვირი არ უნდა იყოს, ბევრ საკითხზე დემოკრატების კანდიდატი სტანდარტული რეცეპტებით იფარგლება. ამასთან გარკვეულ კავშირში, ალბათ, თავად ობამას კონვენციური პოლიტიკური კარიერაცაა – იგი ჩიკაგოს პოლიტიკური მანქანის ტიპური პროდუქტია. მიუხედავად იმისა, ან შეიძლება იმდენად რამდენადაც ობამს არასდროს გაურისკია და ყოველთვის აპრობირებული მეთოდებით მოქმედებდა, ფენომენალურ წარმატებას მიაღწია.

სახასიათოდ ნიშანდობლივი იყო მაკეინის და ობამას მიერ საკუთარი ვიცე–პრეზიდენტობის კანდიდატების შერჩევა. რესპუბლიკელის არჩევანი რისკიანი და არაორდინალური იყო, დემოკრატის – უსაფრთხო და მოსალოდნელი.

მაკეინს საერთაშორისო ურთიერთობებში  აღიარებული ავტორიტეტია, ობამას კი პირიქით ამ და კიდევ ბევრ სხვა სფეროში ექსპერტიზა აკლია. საერთაშორისო ურთერთობებში გამოცდილების დეფიციტის შევსება მას ჰაერივით ესაჭიროებოდა, რათა ამით ნაწილობრივ გაენეიტრალებინა რესპუბლიკელთა კრიტიკა.

ობამას პოლიტიკური კაპიტალი იმედისა და ცვლილებების შესახებ რიტორიკას ეფუძნება. მისი ოპონენტები კი ხშირად იმეორებენ, რომ იმედი სტრატეგია არაა და რომ გამოცდილების გარეშე ცვლილებების განხორცილება შეუძლებელია. თუმცა ძნელია იმის თქმა, რას უფრო განახორციელებს 36 წლიანი სენატორული სტაჟის მქონე ჯო ბაიდენი – ისტებლიშმენტს თუ განახლებას, რომელიც ობამას კამპანიის მთავარ თემას წარმოადგენს.

მაკეინს ესმის, რომ მისი პარტიის მმართველობით უკმაყოფილო ამომრჩევლის მოსამხრებად მხოლოდ გამოცდილება არაა საკმარისი არგუმენტი. ის ცდილობს საკუთარი თავის კულტივირებას, როგორც რეფორმატორისა და არასტანდარტული რესპუბლიკელის. ამ ასპექტის ხაზგასასმელად პოლიტიკური აუტსაიდერის – სარა პეილინის კანდიდატურა ძალიან მომგებიანი აღმოჩნდა. პეილისნის არჩევით რესპუბლიკელთა საპრეზიდენტო კანდიდატმა ხელის ერთის მოსმით შეძლო კამპანიის ნარატივი შეეცვალა – ნოვატორის წინააღმდეგ რეტროგრადიდან ის სათნოებისათვის მებრძოლ ჯვაროსანად გარდაისახა, რომელმაც ვაშინგტონისა და უოლსთრიტის ავგიას თავლა უნდა გაწმინდოს.

პეილინის ზვირთი

სარა პეილინს საგარეო პოლიტიკასთან დიდი შეხება არა აქვს. მაკეინის გამარჯვების შემთხვევაში, ის უფრო მეტად ენერგეტიკასა და სამთავრობო რეფორმებზე იქნება პასუხისმგებელი. ბენზინზე მკვეთრად მომატებული ფასების პირობებში, ამერიკელთა 2/3–ს ქვეყნის შიგნით ნავთობის ბურღვაზე მორატორიუმის გაუქმება უნდა, რათა შემცირდეს ფასები და იმპორტირებულ ნავთობზე დამოკიდებულება, რომლის ძირითადი მომწოდებლები არადემოკრატიული და, როგორც წესი, ამერიკის მიმართ არაკეთილგანწყობილი ქვეყნები არიან. ენერგორესურსებით მდიდარი ალასკის გუბერნატორს მორატორიუმის გაუქმების საკითხთან დაკავშირებით მაკეინიზე გაცილებით რადიკალური პოზიცია აქვს.

კონსერვატიული მეინსტრიმიდან ამოვარდნილობა მაკეინის კანდიდატურის ძალაცაა და იმავდროულად სისუსტეც. ხშირად ის არ ერიდება პოლიტიკური სპექტრის მეორე ბოლოში მყოფ პოლიტიკოსებთან ძალების გაერთიანებას და თანაც ისეთ საკითხებზე, რაც მისი თანაპარტიელებისათვის პოლიტიკური ანათემაა.

მკრეხელური პოზიციების გამო, მაკეინს ძალიან გაუჭირდა შიდაპარტიულ არჩევნებზე კონსერვატიული ბაზის მხარდაჭერის მოპოვება. ერთი წლის წინ მისი საპრეზიდენტო ამბიციების შესახებ არაერთი პოლიტიკური ნეკროლოგი დაიწერა, მაგრამ ხმები მისი გარდაცვალების შესახებ გაზვიადებული აღმოჩნდა. ერაყის “ზვირთის” წარმატებამ არიზონის სენატორს ახალი სუნთქვა გაუხსნა, ხოლო ნიუ ჰემპშირის პრაიმერიზში გამარჯვებამ რესპუბლიკური პარტიის საპრეზიდენტო ნომინაციისაკენ გზა გაუკაფა.

პეილინის დასახელებამ მაკეინის საარჩევნო კამპანიის ენერგეტიკა შეცვალა. ალასკის გუბერნატორი კონსერვატორული მოძრაობის ერთ-ერთი ამომავალი ვარსკვლავია და გაცილებით უფრო პოპულარული პერსონაა კონსერვატიულ წრეებში ვიდრე თვითონ მაკეინი. მემარცხენე ელიტაში სარა პეილინის ფენომენით გამოწვეული სიძულვილს, ზიზღსა და პანიკას მომხრეებს სიამაყე ავსებთ. მათთვის ალასკის გუბერნატორის პიროვნებაში გახრწნილი აღმოსავლური ელიტის წინააღმდეგ ამბოხებული შუაგული ამერიკის კვინტესენციაა მოცემული.

პეილინის გამოჩენამ კონსერვატიული ბაზის მობილიზაცია, შთაგონება, მუხტი და მოტივაცია მკვეთრად გაზარდა. მისი ნომინაცია მაკეინის რეიტინგის აღმავალ ტალღას დაემთხვა და რესპუბლიკელ კანდიდატს დაეხმარა, სექტემბრის პირველ ნახევარში საზოგადოებრივი აზრის კვლევებში ობამასთვის გაესწრო.

ერთი რამ, რაც მაკეინსა და პეილინს საერთო აქვთ და ბევრი სხვა პოლიტიკოსისაგან განასხვავებთ, მყარი შინაგანი მორალური კომპასია, რომლითაც ისინი თანამედროვე საზოგადოების რთული პრობლემების გადაწყვეტისას ნავიგირებენ. მათი კონსერვატიზმი უფრო პრაგმატულია, ვიდრე დოქტრინიორული, უფრო ინსტიქტური, ვიდრე იდეოლოგიური, უფრო ინტუიტიური ვიდრე ინტელექტუალური.

ის რაც მომხრეთათვის რესპუბლიკელი კანდიდატების მთავარი უპირატესობა, ოპონენტების აზრით მათ ფუნდამენტურ ნაკლოვანებაზე მიუთითებს. მაკეინსა და პეილინს აქვთ სტრატეგიული ხედვა, მაგრამ აკლიათ მისი განხორციელების ტაქტიკური კომპეტენცია. კრიტიკოსების აზრით, პეილინში გამეორებულია მაკეინის ღირსებები, მაგრამ მისი შერჩევა არ ავსებს არიზონის სენატორის სისუსტეებს და საბოლოო ჯამში არ მატებს იმას, რაც ყველაზე მეტად აკლია. 

ბუშის პარადოქსის ხაფანგი

პრობლემათა უმრავლესობის გადაწყვეტისთვის რეალისტური ალტერნატივების აწონ–დაწონვაა საჭირო. ეფექტური გამოსავლის გზა ხშირად სასურველსა და შესაძლოს შორის კომპრომისზე გადის, რომლის პოვნასაც მორალურ ინტუიციაზე მეტად დარგობრივი ექსპერტიზას მოითხოვს. თანამედროვე ნავიგაციის სისტემებში კომპასის ადგილი დიდი ხანია უკვე GPS–მა დაიკავა. ტექნოლოგიური ჩამორჩენილობის შედეგად სახელმწიფო მანქანა შეიძლება ავარიაში მოხვდეს.

კონსერვატიზმის ერთ ერთი მთავარი ფილოსოფიური პოსტულატი – მთავრობა არ მუშაობს, რომ ის პრობლემების კი არ წყვეტს, არამედ ქმნის, ბუშის პრეზიდენტობისას თეორიიდან პრაქტიკაში გადავიდა, ოღონდ ერთობ გაუკუღმართებული ფორმით – მონუმენტალური არაკომპეტენტურობის გამო მისმა კონსერვატიულმა მთავრობამ მთელი რიგი იმ პრობლემების გადაწყვეტაც ვერ შეძლოა, რომელთა მოსაგვარებლად ამომრჩევლისგან ხმა ქონდა მიღებული. შეიქმნა პარადოქსული ვითარება, როცა კონსერვატიზმი როგორც ფილოსოფია ვერიფიცირებულია, მაგრამ როგორც პოლიტიკური ძალა – ფალსიფიცირებული.

ბუშის პარადოქსის თავიდან ასაცილებლად მაკეინის გუნდს ადმინისტრაციული ტალანტის მოზიდვა ჭირდება, რომელმაც არიზონის სენატორის ზოგადი ინტუიციები საშუალო დონის შემსრულებელთათვის გასაგებ, განჭვრეტად და აღსრულებად კონკრეტულ დოქტრინად და სახელმძღვანელო ინსტრუქციებად უნდა აქციოს. სწორედ ამ ელემენტის თვალისმომჭრელმა დეფიციტმა მძიმე კვალი დაამჩნია რესპუბლიკელი კანდიდატის საარჩევნო კამპანიას და შესაძლოა მისი წარუმატებლობის საკვანძო მიზეზი გახდეს.

შინაგანი ემიგრანტები

კონსერვატიზმის ინტელექტუალური ტრადიციიდან პოლიტიკურ მოძრაობად გარდაქმნა 60–იან წლებში იწყება, როცა მას ნეოკონსერვატიზმისა და ლიბერტარიანიზმის ახალი შენაკადები შეემატა და მემარჯვენე ქრისტიანების სახით მძლავრი სოციალური ბაზა გაუჩნდა. ბარი გოლდვოთერისა და რონალდ რეიგანის აღზევებასთან ერთად, კონსერვატიზმის ცენტრმა ნელ–ნელა აღმოსავლურ სანაპიროდან დასავლეთისკენ მიგრაცია დაიწყო.

სარა პეილინის კანდიდატურაც ამ ტენდენციის გამოხატულებაა. ცხადია, პირველობის დათმობას იოლად არავინ ხვდება და ალასკის გუბერნატორის ახალ როლს მემარჯვენე წრეებში ყველა მხურვალე აპლოდისმენტებით არ შეგებებია, განსაკუთრებით კი ისინი, ვისაც ინტელექტუალური კალიბრი და გემოვნება საყოველთაო აღტკინებაში გათქვეფვას უკრძალავს, ხოლო ტემპერამენტი ოვაციის უფლებას არ აძლევს.

ამერიკული კონსერვატიზმის დასავლეთ და აღმოსავლურ ფრთებს შორის კონკურენცია მთელ რიგ პოლიტიკურ და ინტელექტუალურ პერიპეტიებთანაა დაკავშირებული. სარა პეილინის კანდიდატურამ კონსერვატიზმის შინაგანი წინააღმდეგობები გამოაცოცხლა. ამ წინააღმდეგობათა ფესვებს თავად ამერიკული კონსერვატიზმის სათავეებთან მივყავართ.

განაპირა ინტელექტუალური ტრადიციის სახით დაწყებული კონსერვატიზმი დიდი ხნის მანძილზე ამერიკული პოლიტიკის ძირითადი ნაკადიდან გარიყული იყო. მემარცხენე პანდემიის პირობებში ახალი ამერიკული კონსერვატიზმის ფუძემდებლებმა საკუთარი თავი სოციალურ კარანტინში მოიქციეს.

შინაგან ემიგრაციაში წასული კონსერვატიზმი თავის განსაკუთრებულ მისიას მემარცხენე ოკეანით გარშემორტყმული ელიტარულ ოაზისში მარადიულ სათნოებათა დაცვას, შენახვასა და შეურყვნელი სახით მომავალი თაობებისთვის გადაცემაში ხედავდა. ის კლასიკური განათლების, მეცნიერებისა და ხელოვნების მკაცრი ნორმებისა და გამოცდილებით დაგროვილი სიბრძნის სადარაჯოზე იდგა.

კონსერვატორებისათვის მიუღებელი იყო მორალური რელატივიზმისა და სოციალიზმის მიერ ფასეულობათა და ქონებრივ გათანაბრების შედეგად აღზევებული მასობრივი საზოგადოება და მისი კულტურა, მედიასა და უნივერსიტეტებში პოლიტიკური კორექტულობისა და აკადემიური სტანდარტების დეგრადაცია.

ამერიკელ მემარჯვენეთა დამოკიდებულებაში ძნელი არაა უცნაური ტენდენციის შენიშვნა – რწმენა იმისა, რომ შეერთებულმა შტატებმა მოახერხა უფრო დახვეწილი კონსტიტუციური წყობის შექმნა, მაგრამ ვერ შეძლო ჩამორჩენილი პოლიტიკური სისტემის მქონე ევროპის კულტურულ მემკვიდრეობასთან შესადარი სულიერების სიმაღლეების მიღწევა. 

კონსერვატიზმის მზიანი ღამე

კონსერვატიზმი თავისი არსით პარადოქსალური ფენომენია – ინტელექტუალური ანტიინტელექტუალიზმი, კლასიკური ევროპული იდეალების დამცველი ანტიევროპეიზმი, რევოლუციური ტრადიციონალიზმი. ის განწირულია რომ მუდმივად სხვადასხვა სახით წინააღმდეგობაში მოვიდეს საკუთარ თავთან. ამ წინააღმდეგობებში არა მხოლოდ მისი სისუსტეა, არამედ ძალაც. ყოველი შინაგანი წინააღმდეგობიდან კონსერვატიზმი განახლებული და უფრო ძლიერი გამოდის.

ერთ–ერთი ასეთი დაპირისპირება მის ელიტარულ და პოპულისტურ დინებებში ვლინდება. პოპულიზმი, თუნდაც რომ კონსერვატიული ამოცანების მქონე, ამ იდეოლოგიის მაღალი სტანდარტების დევალვაციის საფრთხეს შეიცავს. მასობრივ კულტურისა და მასობრივი საზოგადოების მიუღებლობაზე დაფუძნებული მიმდინარეობა მასობრივი პოლიტიკური მოძრაობის სახის შეძენით თავისი ინტელექტუალური არსის შენარჩუნების გამოწვევის წინაშე დგას.

არანაკლებ სერიოზული პრობლემის წინაშე დგას საკუთარ ელიტასთან დაპირისპირებული კონსერვატიული პოპულიზმი – იგი ხომ ავტორიტეტების წინააღმდეგ მიმართული იდეოლოგიური მოძრაობაა, რომელიც იმავდროულად ავტორიტეტების პატივისცემაზეა დაფუძნებული.

თავი რომ დავანებოთ არსებული წყობილების საკრალურ და ტრანსცენდეტურ განზომილებებს, კონსერვატორისათვის ელიტა ბუნებრივი შერჩევის გზით ყალიბდება და იქ საკუთარი ტალანტის დამსახურებით ხვდებიან. ისტებლიშმენტის წინააღმდეგ ამბოხის იდეის ლოგიკური ადგილი უფრო მემარცხენე უტოპისტურ ფანტაზიებშია. მიუხედავად ამისა უხსოვარ დროთაგან ის კონსერვატიული ტრადიციის განუყოფელი ნაწილია.

როგორ უნდა იყოს მიღწეული კონსერვატიული რევოლუცია სოციალური ინჟინერიის გარეშე, როგორ უნდა დააღწიოს ტრადიციონალისტმა მეამბოხემ თავი ინტელექტუალური ამპარტავნების ცდუნებას, რომ ადამიანის, როგორც სასრული შესაძლებლობების მქონე არსების, თუნდაც კონსერვატიულ გონებას ტრადიციულ ინსტიტუტების გაუმჯობესება ხელეწიფება. 

ლაზარე, გამოვედ გარეთ!

არიზონას სენატორს ზოგჯერ ამერიკული პოლიტიკის ლაზარედ მოიხსენიებენ, რომელმაც უკვე არაერთხელ მოახერხა მკვდრეთით აღდგომა, არაერთხელ დაბრუნდა იქიდან, საიდანაც მას უკან არავინ აღარ ელოდა. მას არაერთხელ ჩაუხედავს სიკვდილისათვის თვალებში, როგორც გადატანითი, მაკეინს პირდაპირი მნიშვნელობით და მაინც გადარჩენილა. შესძლებს თუ არა ის კიდევ ერთხელ ყველას განცვიფრებას და ყველა პროგნოზის მიუხედავად, გამარჯვების მოპოვებას?

თუკი მაკეინი პრეზიდენტი ამჯერადაც ვერ გახდა, ეს უკვე მეორე შემთხვევა იქნება, 2000 წლის სამხრეთ კაროლინის პრაიმერიზის შემდეგ, როცა თეთრი სახლისათვის ბრძოლაში ჯორჯ ბუშის გამო მან მარცხი განიცადა. ამერიკის 43–ე პრეზიდენტის წარუმატებლობებმა მისი ოპონენტების გამარჯვებისათვის უაღრესად ხელსაყრელი კლიმატი შექმნა.

ახლა უტყუარად რომც დადასტურდეს, რომ ბარაკ ობამა მართლა ანტიამერიკული ძალების მიერ ტვინგამორეცხილი და დაპროგრამირებული მანჯურიელი კანდიდატია, რომელსაც ერთადერთი მიზანი ამოძრავებს – ამერიკული ცხოვრების წესისა და ძლიერებისთვის ძირის გამოთხრა, – ამ ვითარებაში დემოკრატების ტრიუმფს ვეღარაფერი შეაჩერებს.

ამ ვითარებაში ობამას თამამად შეუძლია გაიმეოროს ლუიზიანის 4–გზის გუბერნატორის, ამჟამად რეკეტის, გამოძალვისა და თაღლითობაში ბრალდების 17 პუნქტისათვის მსჯავრდებულ ედვინ ედვარდსის ცნობილი სიტყვები – არჩევნების წაგების ერთადერთი შესაძლებლობა საწოლში მკვდარ გოგოსთან ან ცოცხალ ბიჭთან ერთად წასწრებაა.

რბილი გადასვლის სამზადისი

50%–ით გაზრდილი მთავრობა, კატრინას ქარიშხალი, 2006 წლის კონგრესის შუალედურ არჩევნებზე რესპუბლიკელების მარცხი ბოლოს ბუშის ადმინისტრაციის ტოტალური ინტელექტუალური კოლაფსით დაგვირგვინდა. ირანისა და ჩრდილოეთ კორეის მიმართ პრინციპული პოზიციების შერბილებას, რუსეთის აგრესიაზე უჩვეულოდ დიპლომატიურ რეაქციას და 700 მილიარდიან პოულსონის გეგმას კონსერვატორები სარკასტულად ობამას ადმინისტრაციაზე რბილი გადასვლის სამზადისს უწოდებენ.

ისტორია ხშირად იმეორებს ხოლმე ერთსა და იმავე შეცდომას, როცა სახელმწიფო ინტერვენციებით, რეგულაციებით და პროტექციონიზმით გამოწვეული პრობლემები თავისუფალ ბაზარს ბრალდება. ამის საილუსტრაციო მაგალითია ჯორჯ ბუშის, როგორც ველური კაპიტალიზმის ერთგული დამცველის კლიშე. პოლიტიკურ მითოლოგიაში ვერ ეწერება საბაზრო ეკონომიკის პრინციპებთან შეუთავსებელი მისი პოლიტიკა, ისევე როგორც ჰერბერტ ჰუვერის მიერ ეკონომიკური თავისუფლების შეზღუდვები, რასაც დღეს იშვიათად თუ ვინმე იხსენებს.

სამაგიეროდ ღრმად არის გამჯდარი ფრანკლინ რუზველტის, როგორც ქარიზმატული წმინდანის სტერეოტიპი, რომელმაც ქვეყანა დიდი დეპრესიისაგან იხსნა. არადა მისმა ახალმა კურსმა სინამდვილეში უმუშევრობა 3–დან 25%–მდე გაზარდა. 1930–33 წლებში 9 ათასზე მეტი ბანკი გაკოტრდა, რის შედეგადაც მეანაბრეებმა და აქციონრებმა 2.5 მილიარდი დოლარი ღირებულების ზარალი განიცადეს. ანალოგიური რამ დღევანდელ ეკონომიკაში 340 მილიარდის ტოლფასი იქნებოდა.